Acil durum kavram itibarıyla genel olarak hayati bir tehlikenin var olduğu ve hayatı korumanın gerektiği bir süreç olarak tanımlanabilir. Acil durum uyarısı ile etkilenmiş bir insan çoğunlukla ilkel duygularla hareket etmek, kaçmak, binayı terk etmek, bina dışında açık alan yönelmek eğilimindedir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’te tanımlandığı üzere Acil Durum:
“Toplumun tamamının veya belli kesimlerinin normal hayat ve faaliyetlerini durduran veya kesintiye uğratan ve acil müdahaleyi gerektiren olayları ve bu olayların oluşturduğu kriz halini,” ifade etmektedir.
İnsan hayatı olunca, hatanın en az olduğu ve bir koordinasyon dahilinde tüm disiplinlerin, sistemlerin sorunsuz çalışması gerekir. Sorun/hata olmaması için de normal işletme koşullarında bu sistemlerin tümünün hatalara karşı izlenebilir ve denetlenebilir olması gerekmektedir. Bu bağlamda özetle söylenebilir ki, acil durum anında, hayat koruma amacıyla kullanılacak her sistemin hatalara (elektrik, elektronik, mekanik vs) karşı tedbirleri alınmış ve denetlenebilir olması gerekmektedir.
Yönetmeliğin ilgili maddeleri uyarınca tanımlanan binalarda yangın alarm sistemlerinin tesis edilmesi zorunludur. Uluslararası standartlara uygun ve bu standartların ilgili maddelerine uygunluğu sertifikalandırılmış olan ürünlerden oluşan yangın alarm sistemleri, tüm hatalara karşı denetlenebilir ve kesintisiz çalışma özelliğine sahip sistemlerdir. Bu nedenle en güvenilir sistem olarak kabul edilmektedir. Yangın alarm sistemi bu nedenle acil durum anında diğer tüm disiplinleri de yöneten bir sistem haline gelmektedir. Öncelikle bir “alarm verme” fonksiyonu olarak sesli ve/veya ışıklı uyarı cihazlarının, binada bulunanları uyarmak amaçlı devreye girmesiyle başlayan bir dizi süreci yönetmektedir. Bu diğer sistemler aslında yine Yönetmeliğin 82. Maddesinde listelenmiştir;
“Acil durum kontrol sistemleri
MADDE 82- (1) Yangın hâlinde otomatik olarak gerekli kontrol fonksiyonlarını yerine getirecek acil durum kontrol sisteminin;
a) Yangın sırasında kapanması gereken yangın kapılarını ve diğer açıklıkları kapatma amaçlı cihazları normal hâlde açık durumda tutan elektromanyetik kapı tutucu ve benzeri cihazlarının serbest bırakılması,
b) Merdiven yuvaları ve asansör kuyuları basınçlandırma cihazlarının devreye sokulması,
c) Duman kontrol sistemlerinin işlemlerini yerine getirmesi,
ç) Acil durum aydınlatma kontrol işlemlerini gerçekleştirmesi,
d) Güvenlik ve benzeri sebeplerle kilitli tutulan kapıların ve turnikelerin açılması,
e) Asansörlerin yapılış özelliklerine bağlı olarak yangın esnasında kullanımının engellenmesi veya tahliye amacıyla itfaiye veya eğitilmiş bina yangın mücadele ekipleri tarafından kullanılmasının sağlanması,
f) Mahalli itfaiye ile elektrik işletmesine, belediyeye, polise veya jandarmaya, kurum amirine, bina sahibine ve gerekli görülen diğer yerlere yangının otomatik olarak haber verilmesi, özellik ve fonksiyonlarına sahip olması lazımdır.
(2) Acil durum kontrol işlemleri, yangın alarm sisteminin donanım ve yazılım bütünlüğü içerisinde bulunan kontrol birimleri ile gerçekleştirilir. Kontrol edilen sistemin ve cihazlar ile ilişkisi bulunan güvenlik sistemlerinin, bina otomasyon sistemleri gibi diğer sistemler tarafından yapılabilecek her türlü kontrol ve kumanda işlemlerinin, yangın veya benzeri bir acil durumda yangın kontrol panelinden yapılacak acil durum kontrol işlemlerini hiçbir şekilde engellememesi gerekir.”
Bunun yanında TS CEN/TS 54-14 Standardı’nın 13. Maddesinde, yangın alarm sisteminin diğer sistemler ile ilgili etkileşimini anlatmaktadır;
13 Diğer yangından korunma sistemlerinin çalıştırılması
13.1 Genel
Yangın algılama ve alarm sistemi aşağıdaki gibi diğer yangından korunma sistemlerine başlatma sinyalleri göndermek için kullanılabilir:
a) Otomatik yangın söndürme sistemleri,
b) Duman boşlatma ve ısı boşaltma istemleri,
c) Yangın kapılarının açılmasını ve kapanmasını tetikleyen sistemler.
Diğer yangından korunma sistemlerinin çalışması veya arızalanması yangın algılama sisteminin doğru çalışmasını veya başka sistemlere sinyal vermesini tehlikeye atmamalıdır.
Diğer sistemlere bağlantı için millî şartlar olabilir. Bu kılavuzun tavsiyeleri söz konusu sistemlerin yangın algılama ve alarm sistemine getireceği şartları kapsamaz. Bu şartlar aşağıdakileri içerebilir:
a) Tetikleme sinyallerinin kaza ile serbest bırakılması,
b) Gerekli ışıklı ve sesli göstergeler,
c) Dedektörlerin tipi, yerleşim yeri ve aralıkları,
d) Tecrit veya devre dışı bırakma şartları,
e) Bölgelere ayırma şartları.
Diğer yangından korunma sistemlerinin dokümantasyonunda verilen tavsiyelere ve kurallara uyulmalıdır.
Buradan hareketle diyebiliriz ki acil durum başlangıç anından itibaren, tesisteki son insanın binayı sağlıklı bir şekilde terk edebilmesi için gerekli tüm tedbirler, o binanın kullanıcı yükü, yapısı, tehlike sınıfı vb kriterlerine göre belirlenen bir süre içinde yangın alarm sistemi yazılım ve donanım bütünlüğü içinde yönetilmektedir. Alarmın teyit edilmesi ile insanları uyarmak sesli/ışıklı uyarı cihazlarının devre girmesi, kaçış yollarının dumandan arındırılması, kaçış yolu güzergâhındaki kilitli kapıların ve turnikelerin açılması gibi bahse konu işlevler yangın alarm sistemi tarafından bir senaryo dahilinde yapılmaktadır. Bu noktada ifade etmek gerekir ki yangın alarmının sağlıklı tespit edilip ilgili senaryoların hazırlanmasında algılama ve alarm zon planlaması çok önemlidir. Acil durum senaryosu genelde, binanın yapısı, sınıfı, kullanıcı yükü gibi durumlar dikkate alınarak binanın tüm inşaî, mekanik ve elektrik açısından binayı bilen bir otorite tarafından yapılmaktadır. Acil durumda hangi cihazların ne biçimde çalışacağı, açılacağı veya kapatılacağı bu senaryo planlamasında belirlenmektedir. Bu senaryonun özeti niteliğinde bir senaryo matriksi, yine bu otorite tarafından yayımlanır. Bu otorite genelde Yangın Danışmanı olmaktadır. Yangın alarm sistemini kuran, programlama hizmetini veren teknik adam ise bu senaryo matriksine göre sistem programlamasını yapmaktadır.
Erol Erbiçer / Ekim 2017